Предвремените парламентарни избори во Србија, закажани за 25 октомври, се одржуваат во услови на долготрајни антивладини протести, барања за борба против корупцијата и растечко политичко ангажирање на студентското движење. Изборите ќе покажат колкава поддршка имаат владејачката Српска напредна странка (СНС) и новата студентска изборна листа.
Србија влегува во изборната недела по речиси две години политички тензии, започнати по трагедијата во Нови Сад во ноември 2024 година, кога при уривање на настрешница на железничката станица загинаа 16 лица. Несреќата предизвика масовни протести, а студентите побараа одговорност, транспарентност во работата на институциите и мерки против корупцијата.
Студентското движење, кое првично се организираше преку блокади на факултетите и улични протести, сега настапува и на изборите со сопствена листа. Со тоа, протестната мобилизација се префрла во институционалната политичка арена, каде што поддршката ќе треба да се потврди преку гласовите на избирачите.
Вучиќ ја напушти претседателската функција
Една од најзначајните политички промени пред изборите е оставката на Александар Вучиќ од функцијата претседател на Србија на 27 септември. Неговата политичка стратегија е поврзана со можноста повторно да ја преземе функцијата премиер, доколку владејачкиот блок обезбеди парламентарна поддршка.
Вучиќ и Српската напредна странка со години имаат централна улога во српската политика. Изборите затоа претставуваат тест не само за поддршката на партијата, туку и за способноста на владејачкиот блок да ја задржи политичката доминација во услови на продолжено граѓанско незадоволство.
Анализата на „Ал Џезира“ објавена на 28 септември укажува дека предвремените избори сами по себе не мора да ја разрешат политичката криза. Клучното прашање е дали изборниот процес ќе придонесе за обновување на довербата во институциите или ќе ги продлабочи постојните поделби.
Студентите од протестите влегуваат во изборната трка
Студентската листа се обидува да ги обедини граѓаните незадоволни од корупцијата и начинот на функционирање на институциите. Нејзината кампања се темели на директна комуникација со гласачите, антикорупциски мерки, социјална правда и реформи во институциите.
Според анализата на „Гардијан“ објавена на 21 октомври, движењето прераснало од студентски протести во значаен политички фактор, со кандидати од различни професионални и образовни средини. Сепак, остануваат прашањата за тоа како движењето би ја преточило својата протестна поддршка во парламентарна политика и како би функционирало во институционалната власт.
Избори во услови на загриженост за регуларноста
Изборниот процес го следи и мисијата на Канцеларијата за демократски институции и човекови права на ОБСЕ (ОДИХР). Набљудувачите ќе ги оценуваат изборната кампања, медиумското известување, финансирањето, слободата на политичко дејствување, гласањето и броењето на гласовите.
Во фокусот се и прашањата за еднаквите услови за учество на политичките актери и довербата во изборната администрација. Оценката на набљудувачите по изборите ќе биде важна за утврдување на тоа дали процесот бил спроведен во согласност со демократските стандарди.
Според Републичката изборна комисија, на изборите се пријавени 18 изборни листи, а во избирачкиот список се запишани 6.450.523 гласачи. Ќе се гласа на 8.392 избирачки места, вклучително и на 93 места во странство.
Што ќе покажат изборите?
Резултатот ќе биде важен за идниот состав на српскиот парламент, формирањето на владата и политичката насока на земјата. Но, изборите ќе бидат и показател за тоа колку незадоволството изразено на улиците може да се претвори во изборна поддршка.
Анализите на меѓународните медиуми и истражувачките организации ја издвојуваат довербата во институциите, борбата против корупцијата и условите за политичка конкуренција како клучни прашања за Србија.
Затоа, значењето на изборите на 25 октомври нема да се мери само преку освоените пратенички места. Важни ќе бидат и кредибилитетот на изборниот процес, прифаќањето на резултатите и способноста на политичките актери да одговорат на барањата за институционални реформи.
