Три и пол децении по независноста, македонскиот јавен долг е на историски највисоко ниво во апсолутен износ. На крајот на јуни годинава државата и јавниот сектор должеле 10 милијарди и 726 милиони евра, или 58,8 проценти од БДП. Новата пресметка на Finance Think покажува како се акумулирал долгот низ мандатите на македонските премиери – но и дека само бројката во евра не е доволна за да се оцени колкав товар оставила секоја влада.
Македонија не ја почнала независноста од нула. Според Finance Think, во наследство добила околу 850 милиони долари директни и поврзани надворешни обврски, а презела и дел од неподелениот долг на поранешна СФРЈ. Архивите на ММФ потврдуваат дека за неподеливите обврски бил применет т.н. „ММФ-клуч“, според кој на Македонија ѝ припаднале 5,4 проценти. ММФ во 1995 година проценувал дека среднорочниот и долгорочниот надворешен долг на земјата на крајот од 1994 година изнесувал околу 936 милиони долари.
Првите податоци што Finance Think ги смета за доволно веродостојни се од крајот на 1999 година, кога долгот бил околу 1,26 милијарди евра. Оттогаш почнува и споредбата меѓу владите.
Во периодот на Љубчо Георгиевски, од крајот на 1999 до смената на власта во 2002 година, долгот се зголемил за околу 562 милиони евра, а неговата тежина во економијата за 6,4 процентни поени. Но, тоа е и периодот на безбедносната криза во 2001 година. Според тогашните извештаи на ММФ, реалниот БДП паднал за 4,5 проценти, а дополнителните безбедносни расходи достигнале околу 6,7 проценти од БДП, што силно го влошило буџетското салдо.
Потоа следува единствениот период во инфографиконот во кој номиналниот долг се намалува. Во времето на Бранко Црвенковски, вклучувајќи ги и кратките мандати што Finance Think ги припишува на тој период, долгот се намалил за 107 милиони евра, а соодносот со БДП за 5,5 процентни поени. Во мандатот на Владо Бучковски, долгот повторно пораснал, но само за 96 милиони евра, додека како удел во БДП се намалил за дополнителни 4,4 процентни поени.
Токму од тој период доаѓа и важен пример зошто секое ново задолжување не значи автоматски исто толкаво зголемување на нето-долгот. Во декември 2005 година Македонија ја издаде првата еврообврзница од 150 милиони евра, но парите беа искористени за отплата и рефинансирање на стариот долг кон Лондонскиот клуб на кредитори. Европската банка за обнова и развој во тогашниот извештај наведува дека со средствата бил отплатен долг од околу 221 милион долари.
Најголемото номинално зголемување во една премиерска ера, според пресметката на Finance Think, е во времето на Никола Груевски. Од 2006 до 2017 година се акумулирани околу 2,204 милијарди евра државен долг и уште 681 милион евра гарантиран долг – вкупно приближно 2,9 милијарди евра. Учеството на долгот во БДП се зголемило за 13,4 процентни поени. ММФ уште во 2015 година предупредуваше дека долгот на општата влада речиси се удвоил како процент од БДП во однос на 2008 година, а како дополнителен ризик го издвојуваше растечкиот долг на јавните претпријатија, особено за патишта и енергетика. На 30 јуни 2017 година официјалниот јавен долг изнесувал 4,708 милијарди евра, или 46,1 проценти од БДП.
Во мандатот на Зоран Заев, Finance Think пресметува нови 2,195 милијарди евра државен и 185 милиони евра гарантиран долг, или околу 2,38 милијарди евра вкупно. Учеството во БДП се зголемило за 13 процентни поени. На оваа ера ѝ припаѓа и најголемиот еднократен фискален шок во поновата историја – ковид-пандемијата. Буџетскиот дефицит во 2020 година достигна 8,1 проценти од БДП, а јавниот долг нагло се искачи; на крајот од 2021 година изнесуваше 7,135 милијарди евра, или 60,8 проценти од БДП.
За време на Димитар Ковачевски, апсолутниот долг продолжил нагоре – за околу 1,721 милијарда евра, од кои 1,562 милијарди државен и 159 милиони гарантиран долг. Сепак, според Finance Think, неговото учество во БДП се намалило за 2,8 процентни поени. Тоа е добар пример за економската математика на долгот: задолженоста може да расте во евра, а процентот од БДП да паѓа ако номиналната економија расте побрзо. На крајот од 2022 јавниот долг бил 7,703 милијарди, а една година подоцна 8,477 милијарди евра.
Од доаѓањето на Христијан Мицкоски до крајот на вториот квартал годинава, Finance Think пресметува 1,791 милијарда евра дополнителен државен долг и 75 милиони евра гарантиран, односно приближно 1,87 милијарди евра. Последниот официјален податок е 10,726 милијарди евра јавен долг. Во вториот квартал тој се намалил за 21 милион евра во однос на претходниот квартал, главно поради сервисирање на еврообврзницата од 2020 година.
Но, актуелната слика има уште една страна. Finance Think во најновиот Макро-монитор предупредува дека во првото полугодие од 2026 година буџетскиот дефицит достигнал 7,1 проценти од БДП, иако за целата година бил проектиран на 4,1 процент. Институтот оценува дека дел од сегашниот економски раст е поттикнат токму од засилената буџетска потрошувачка и државните капитални инвестиции.
Затоа, бројките не даваат простор за едноставен заклучок кој премиер „најмногу ја задолжил Македонија“. Во апсолутен износ најголем пораст во инфографиконот има во периодот на Груевски, потоа на Заев, а следуваат Мицкоски и Ковачевски. Но должината на мандатите е различна, дел од новите заеми служеле за отплата на стари долгови, а владите се соочувале со различни кризи и со различен економски раст. Она што не е спорно е трендот: од нешто над една милијарда евра на почетокот на споредливата серија, македонскиот јавен долг денес е над 10,7 милијарди евра. Прашањето за следните години веќе не е само колку државата ќе позајмува, туку што ќе создава со тие пари и дали економијата ќе расте доволно брзо за долгот да остане одржлив.
